سامانه همایش های دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

صفحه اصلی / اولین همایش بین المللی تحول خدمات سلامت: تلفیق مراقبت، درمان، بازتوانی و امیدبخشی

راهکارهای تداوم آموزش علوم پزشکی در زمان جنگ: مروری بر شواهد از کشورهای درگیر

نویسندگان :

طیبه عرب زاده¹ اصغر توان² عاطفه عرب زاده³ ثریا عرب زاده⁴

1- دانشگاه علوم پزشکی کرمان 2- دانشگاه علوم پزشکی کرمان 3- آموزش و پرورش شهرستان گناوه 4- آموزش و پرورش شهرستان گناوه

کلمات کلیدی :

آموزش علوم پزشکی،تابآوری،تداوم آموزش،جنگ،آموزش مجازی،پزشکی تعارضات

چکیده :

مقدمه: جنگها و درگیریهای مسلحانه، آموزش علوم پزشکی را با اختلالات بیسابقهای مواجه میسازند [1]. با این حال، تداوم آموزش پزشکی برای تأمین نیروی کار سلامت و پاسخگویی به نیازهای فزاینده جامعه در زمان جنگ یک ضرورت حیاتی است [2]. دانشگاههای مناطق جنگی راهکارهای متنوعی از آموزش مجازی تا جابجایی دانشکدهها را به کار گرفتهاند، اما میزان موفقیت این مداخلات به طور نظاممند ارزیابی نشده است. هدف این مطالعه، شناسایی، دستهبندی و ارزیابی موفقیت راهکارهای به کار گرفته شده برای تداوم آموزش علوم پزشکی در کشورهای درگیر (عراق، سوریه، سودان، اوکراین و غزه) میباشد. روش کار: این مطالعه به صورت یک مرور دامنهای (Scoping Review) با جستجوی نظاممند در پایگاههای PubMed، Scopus و Google Scholar تا پایان 2025 انجام شد. کلیدواژههای ترکیبی شامل war, armed conflict, medical education, health professions education, online learning, resilience, continuity بودند. معیارهای ورود: مطالعاتی که راهکارهای مشخصی برای تداوم آموزش در زمان جنگ گزارش کرده بودند. از مجموع مقالات یافت شده، 6 مطالعه واجد شرایط از عراق [1]، سوریه [2]، سودان (دو مطالعه [3,4])، اوکراین [5] و غزه [6] انتخاب شدند. دادههای مربوط به نوع راهکار، میزان موفقیت (در صورت وجود) و موانع اجرا استخراج و با استفاده از تحلیل تماتیک در چهار دسته اصلی طبقهبندی شدند. یافتهها: براساس مقالات چهار دسته راهکار اصلی شناسایی شد: 1. آموزش مجازی و از راه دور: رایجترین راهکار (46.9درصد دانشگاهها در سودان) بود. با این حال، موفقیت آن بسیار محدود بود. در سودان، تنها 20.2درصد دانشجویان آموزش آنلاین را مؤثر میدانستند و رضایت کلی از راهکارهای دانشگاه بسیار پایین (میانگین 1.69 از 5) گزارش شد [4]. موانع اصلی شامل قطع مکرر برق و اینترنت، نبود تعامل مؤثر استاد-دانشجو و کمبود تجهیزات بود. 2. جابجایی دانشکدهها به مناطق امن: این راهکار در 16.3درصد دانشگاههای سودان و همچنین در اوکراین به کار گرفته شد [4,5]. در اوکراین، دانشگاههای آواره شده با استفاده از مدلهای ترکیبی (حضوری-مجازی) موفقیت نسبی داشتند، هرچند 69درصد دانشجویان همچنان اختلال در تحصیل را گزارش کردند [5]. 3. همکاری با دیاسپورا و دانشگاههای بینالمللی: این راهکار در سوریه و اوکراین موفقتر بود. در سوریه، همکاری با دیاسپورا از طریق آموزش مجازی و پلتفرمهای آنلاین به پر کردن شکافهای آموزشی کمک کرد [2]. در اوکراین، همکاری با دانشگاههای اروپایی زمینه را برای برنامههای تبادل دانشجو و استاد فراهم نمود [5]. 4. ادغام «پزشکی تعارضات» در کوریکولوم: اگرچه یک راهکار پیشگیرانه و بلندمدت است، در سوریه و سودان به عنوان یک ضرورت مطرح شده است [2,4]. آموزش مهارتهای تروما، سلامت روان در بحران و مراقبتهای اورژانس میتواند تابآوری نظام آموزشی را افزایش دهد. شدیدترین وضعیت: در غزه، به دلیل تخریب کامل دو دانشکده پزشکی، کشته شدن دستکم 40 دانشجو و از دست رفتن یک سال تحصیلی کامل، عملاً هیچ راهکار مؤثری قابل اجرا نبوده است [6]. نتیجهگیری و پیشنهادات: یافتهها نشان میدهد که راهکارهای تکبعدی (به ویژه آموزش مجازی صِرف) در مناطق جنگی با زیرساخت ضعیف موفق نیستند. مداخلات ترکیبی که همزمان به حمایت روانی، تأمین زیرساخت پایدار (اینترنت و برق)، همکاری بینالمللی و بازنگری در کوریکولوم (ادغام پزشکی تعارضات) بپردازند، احتمال موفقیت بیشتری دارند. در مناطقی با شدت تخریب بالا (مانند غزه)، راهکارهای سطح بقا (حفاظت فیزیکی از دانشجویان، تأمین امنیت و بازسازی زیرساختها) در اولویت قرار میگیرند. طراحی مدلهای ترکیبی انعطافپذیر و توانمندسازی اساتید برای آموزش در شرایط بحران، دو اولویت اصلی برای پژوهشهای آتی هستند