سامانه همایش های دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

صفحه اصلی / اولین همایش ملی ساختمان ها و زیرساخت های عمرانی تاب آور و زیست بوم پایدار

تاب‌آوری قراردادی در پروژه‌های عمرانی ایران: تحلیل تطبیقی شرایط عمومی پیمان سه‌عاملی و فیدیک در مواجهه با عدم‌قطعیت رادیکال

نویسندگان :

حمیدرضا کمالی زاده¹

1- دانشگاه آزاد نجف آباد

کلمات کلیدی :

تاب‌آوری قراردادی،پروژه‌های عمرانی،نشریه 4311 (شرایط عمومی پیمان)،فیدیک (فدراسیون بین‌المللی مهندسان مشاور)،عدم قطعیت رادیکال (یا عدم قطعیت بنیادی)،تخصیص ریسک (یا توزیع ریسک)،حاکمیت پروژه

چکیده :

پروژه‌های عمرانی بزرگ‌مقیاس در ایران در محیطی فعالیت می‌کنند که با عدم‌قطعیت رادیکال مشخص می‌شود؛ وضعیتی که در آن نه حالت‌های آینده به‌طور کامل قابل شناسایی‌اند و نه احتمال وقوع آن‌ها به‌صورت معنادار قابل برآورد است، آن‌هم در نتیجه شوک‌های مکرر اقتصادی، سیاسی و نهادی. در چنین شرایطی، منطق سنتی تخصیص ریسک مبتنی بر پیش‌بینی‌های احتمالاتی و قراردادهای ایستا کارایی خود را از دست می‌دهد و طراحی قرارداد باید به‌گونه‌ای باشد که ظرفیت انطباق و بازگردانی عملکرد پروژه را در صورت فروپاشی مفروضات اولیه تقویت کند. این مقاله با اتکا به نظریه هزینه مبادله و ادبیات حاکمیت پروژه، مفهوم تاب‌آوری قراردادی را به‌عنوان توان ترتیبات قراردادی برای پیش‌نگری محدود، سازگاری نهادی و مدیریت هزینه‌های مبادله در شرایط عدم‌قطعیت شدید مفهوم‌پردازی می‌کند. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی–تحلیلی، به مقایسه تطبیقی شرایط عمومی پیمان سه‌عاملی ایران (نشریه 4311) و کتاب قرمز فیدیک بر پایه مرور نظام‌مند ادبیات و تحلیل محتوای مواد کلیدی قرارداد می‌پردازد. تحلیل تطبیقی با استفاده از یک چارچوب سه‌بعدی شامل پیش‌نگری، انعطاف‌پذیری و سازوکارهای انطباق انجام شده و منطق تخصیص ریسک، نقش مهندس، نظام ادعا و حل اختلاف، تعدیل و تغییر مقادیر، و اختیارات یک‌جانبه کارفرما را در دو نظام بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که علی‌رغم شباهت‌های ساختاری، نشریه 4311 مبتنی بر منطق کارفرما‌محور و قواعد اجرایی نسبتاً صلب است که در مواجهه با شوک‌های شدید، هزینه‌های مبادله را افزایش داده و ظرفیت انطباق قراردادی را تضعیف می‌کند. در مقابل، فیدیک با تکیه بر نقش نسبتاً بی‌طرف مهندس، نهادینه‌سازی سازوکارهای ادعا و حل اختلاف، و تقویت حاکمیت پسینی قرارداد، امکان سازگاری رابطه‌ای و کاهش ریسک سوء‌انطباق را فراهم می‌سازد. در پایان، مقاله مسیر اصلاحی گام‌به‌گامی برای بازنگری نشریه 4311 پیشنهاد می‌کند که ضمن الهام از منطق حاکمیتی فیدیک، با الزامات حقوق عمومی ایران سازگار باشد. در مقابل، فیدیک با تکیه بر نقش نسبتاً بی‌طرف مهندس، نظام منسجم ادعا و هیئت حل اختلاف، و امکان چانه‌زنی قراردادی، ظرفیت تاب‌آوری بیشتری در برابر عدم‌قطعیت رادیکال فراهم می‌کند. در پایان، پیشنهادهایی برای اصلاح گام‌به‌گام نشریه 4311 با الهام از منطق فیدیک و متناسب‌سازی آن با حقوق عمومی ایران ارائه می‌شود.